Historia

Przed powstaniem miasta

Królowa Jadwiga i Dymitr z Goraja – protoplasta rodu Gorajaskich – na obrazie Jana Matejki

Obszar południowej Lubelszczyzny uchodzi za względnie późno zaludniony. Tereny obecnie zajmowane przez Biłgoraj długo stanowiły część „pustki osadniczej” i były porośnięte lasami, których pozostałością jest wciąż rozległa Puszcza SolskaBagnisty teren utrudniał karczunek lasu, a słabe, piaszczyste gleby uniemożliwiały uprawę ziemi. Obszar ten do czasów jagiellońskich znajdował się na rubieżach państwa polskiego: w czasach piastowskich leżał na granicy Grodów Czerwieńskich, a potem stanowił wysunięty cypel Małopolski wciśnięty pomiędzy ziemie ruskie[g]. Był to jednocześnie skraj diecezji krakowskiej – dalej na południe i wschód rozciągała się metropolia lwowska.

Istnieją jednak przesłanki sugerujące, że obszar Biłgoraja pełnił jakąś funkcję na długo przed lokacją. Na terenie miasta zarejestrowane są 43 stanowiska archeologiczne wpisane do rejestru zabytków[30]. Przypuszcza się, że teren, gdzie obecnie znajduje się tzw. lapidarium (stary cmentarz przy ul. Lubelskiej), mógł pełnić w bliżej nieokreślonej przeszłości rolę strażnicy chroniącej bród na rzece Czarna Łada[h][31].

Pierwszą dużą, planową akcją osadniczą w regionie była działalność Gorajskich, których obecność tu łączy się z jednym z protoplastów rodu, Dymitrem z Goraja. W czasach Kazimierza Wielkiego i Ludwika Węgierskiego objął on w posiadanie tereny Roztocza Środkowego wraz z istniejącymi wówczas ośrodkami: GorajemKraśnikiem i Szczebrzeszynem. W następnych latach Gorajscy pomnażali swój majątek zakładając w okolicy dzisiejszego Biłgoraja kolejne wsie, m.in. GromadęDąbrowicę oraz Olendrów (obecnie Sól)[32]. Z uwagi na brak materiałów źródłowych nie da się określić dokładnych dat założenia tych miejscowości. Wiadomo jednak, że sytuacja taka trwała również w XVI wieku, kiedy jeden z przedstawicieli rodu – Adam Gorajski – powziął decyzję o założeniu nowego ośrodka, tym razem stanowiącego organizm miejski.

Założenie Biłgoraja

Herb rodu Gorajskich Korczak, jego wizerunek stanowi część herbu Biłgoraja

Przez długi czas przyjmowano, że fundatorem i założycielem Biłgoraja był Adam Gorajski „Młodszy” (zm. 1602). Obecnie zaznacza się, że źródła nie precyzują dokładnie, o którego Adama chodzi, i założycielem mógł być też Adam Gorajski „Starszy”, stryj wspomnianego wyżej[potrzebny przypis]. Miasto powstało w latach 70. XVI w., a jego założenie zostało przypieczętowane wydaniem aktu lokacyjnego przez króla Stefana Batorego we Lwowie w dniu 10 września 1578[33]. Akt określał, że nowo powstałe miasto będzie podlegać prawu magdeburskiemu, precyzował szczegóły dotyczące handlowej roli miasta (m.in. dozwoloną ilość jarmarków), a zarazem na pierwsze lata zwalniał mieszkańców z części podatków obowiązujących na terenie Korony Królestwa Polskiego[34]. Głównymi powodami założenia Biłgoraja przez Gorajskich były:

  1. potrzeba istnienia ośrodka handlowego dla mieszkańców okolicznych wiosek, dotychczas zakładanych i rozwijanych przez Gorajskich[32];
  2. chęć wzmocnienia prestiżu rodu poprzez posiadanie – oprócz prywatnych wsi – własnego ośrodka miejskiego;
  3. chęć szerzenia idei reformacji i kalwinizmu.

Powiązanie Biłgoraja z wpływami protestanckimi wynikało z tego, że Gorajscy na przełomie XVI i XVII w. byli jednymi z najaktywniejszych polskich działaczy kalwińskich[35]. W nowo budowanym Biłgoraju zorganizowali m.in. zbór i protestancką szkołę, a zarazem starali się z niego utworzyć ośrodek zjazdów reformatów. Jednocześnie przez pierwsze lata istnienia, mimo obecności świątyń innych wyznań, Biłgoraj nie posiadał kościoła katolickiego[i].

W momencie powstania najbliższymi Biłgorajowi miastami były Goraj i Tarnogród[j]. Ponadto dwa lata po wydaniu aktu lokacji Biłgoraja w odległości ok. 50 km na północny wschód od niego Zamoyscy założyli drugi duży ośrodek miejski regionu – Zamość.

Biłgoraj został zbudowany w miejscu, gdzie dotąd nie znajdowała się żadna osada. Miasto lokowano na zalesionym wzniesieniu nazywanym Białym Gorajem i stąd wzięła się jego nazwa. Na wybór lokalizacji miał wpływ układ rzek, ułatwiający ewentualną obronę: z zachodu miasto było chronione przez Polską Ładę (obecnie Biała Łada), która miała liczne rozlewiska, a od południa przez Ruską Ładę (obecnie Czarna Łada). Istotnym był fakt, że wiódł tędy szlak handlowy łączący Lublin i Jarosław[32].

Ze względu na bliskość Puszczy Solskiej podstawowym budulcem miasta było drewno. Biłgoraj otoczono wałamiparkanem i basztami, wokół których z czasem powstały trzy przedmieścia: tarnogrodzkie, lubelskie i zamojskie. Stworzono połączenia drogowe z ZamościemKrzeszowem i Lublinem, a przy wyjazdach z miasta zbudowano bramy i rogatki. Układ urbanistyczny wytyczony w momencie założenia Biłgoraja zachował się niemal bez zmian, a jego zasięg to obecnie północna część Śródmieścia.